Του Γιάννη Μπαλαμπανίδη*

Αν, όπως έγραφε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο 19ος αιώνας ανήκε στο Παρίσι, ο 20ός ανήκε στη Νέα Υόρκη. Αφού όμως η μεγάλη αφήγηση μιλούσε αμερικανικά, οι αντι-αφηγήσεις διατυπώνονταν στις πολλαπλές διαλέκτους του αντιαμερικανισμού, που αναπτυσσόταν όχι μόνο εκτός, αλλά και εντός του δυτικού μπλοκ. Πολύ περισσότερο που ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν ταυτόχρονα παιχνίδι ισχύος αλλά και αγώνας για τις ψυχές των ανθρώπων που διεξαγόταν και με πολιτισμικά όπλα: σινεμά, μουσική, λαϊκή κουλτούρα.

Ο αντιαμερικανισμός της Αριστεράς ήταν μια ιδιαίτερη ποικιλία, που στον πυρήνα της βρισκόταν όχι μόνο η γεωπολιτική, αλλά και μια ολόκληρη κοσμοαντίληψη. Από ειρωνεία της ιστορίας, η κομμουνιστική επανάσταση δεν έγινε σε καμιά από τις εκβιομηχανισμένες καπιταλιστικές χώρες στις οποίες προσέβλεπε ο Μαρξ -στην Αγγλία, στη Γαλλία ή στις ίδιες τις ΗΠΑ-, αλλά στην ημιφεουδαρχική Ρωσία της τσαρικής απολυταρχίας. Η ΕΣΣΔ έγινε έτσι ο μεγάλος ανταγωνιστής των ΗΠΑ, της κοιτίδας του πιο προχωρημένου καπιταλισμού, και ο φιλοσοβιετισμός η αναγκαία συνοδεία του αριστερόστροφου αντιαμερικανισμού.

Αριστερός ή όχι πάντως, ο αντιαμερικανισμός υπήρξε εξίσου καθολικός με τον αμερικανισμό. Αν στην ελληνική περίπτωση είχε κάποια ιδιαιτερότητα, ήταν ότι σφραγίστηκε από τον τρόπο εισόδου της χώρας στην ψυχροπολεμική εποχή: την οριακή στιγμή του Εμφυλίου, που διαμόρφωσε το μετεμφυλιακό κράτος της αντικομμουνιστικής εθνικοφροσύνης και σε δεύτερο χρόνο τη δικτατορία και την «εθνική τραγωδία» της Κύπρου – με διαρκώς παρούσα τη σκιά του «αμερικανικού παράγοντα» (Ζηνοβία Λιαλιούτη, «Ο αντιαμερικανισμός στην Ελλάδα, 1947-1989», Ασίνη, 2016).

Ωστόσο, αν στην Ελλάδα του 1950 η Αριστερά είχε κάθε λόγο να αντιτίθεται στην αμερικανική επικυριαρχία και τον ψυχροπολεμικό αντικομμουνισμό, καταγγέλλοντας τη διαφθορά των συνειδήσεων από τον «θείο Τρούμαν», στα 60s πια οι ΗΠΑ δεν ήταν μόνο η επέμβαση στο Βιετνάμ, αλλά επίσης το αντιπολεμικό και αντιρατσιστικό κίνημα, οι χίπηδες και οι γιεγιέδες, το Μπέρκλεϊ, ο Ντίλαν, μια ολόκληρη ριζοσπαστική νεανική κουλτούρα που κλονίζει τους αντιαμερικανικούς αυτοματισμούς (Κατερίνα Λαμπρινού, «ΕΔΑ 1956-1967. Πολιτική και ιδεολογία», Πόλις, 2017).

Εξάλλου, είναι πια η εποχή που τα «παιδιά του Μαρξ και της κόκα-κόλα», όπως ονόμασε ο Γκοντάρ τη ριζοσπαστικοποιημένη δυτική νεολαία του 1968, αμφισβητούν τη δυτική ευημερία αλλά και τη σκουριασμένη κατασταλτική όψη της ΕΣΣΔ, ενώ το ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, το μεγαλύτερο του δυτικού κόσμου, χαράσσει αποφασιστικά έναν σοσιαλιστικό δρόμο εντός της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Στη δεκαετία του 1980, ο Ψυχρός Πόλεμος και ο υπαρκτός σοσιαλισμός βαίνουν προς το τέλος τους. Ο αντιαμερικανισμός, που στην πρώιμη ελληνική Μεταπολίτευση δονούσε από την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά μέχρι το ΠΑΣΟΚ, που τρέφει το αντιστασιακό φαντασιακό και τρέφεται από τις διαρκείς στρατιωτικές επεμβάσεις των ΗΠΑ, σταδιακά απομένει ένα φολκλορικό αντανακλαστικό μέσα στη στρατηγική αμηχανία της μετακομμουνιστικής Αριστεράς.

Ο αντιαμερικανισμός υπήρξε ιστορικά σύμπτωμα της αμφιθυμίας της Αριστεράς απέναντι στη Δύση εν γένει, καθώς η αριστερή πολιτική ιδέα γεννήθηκε στη Δύση, αλλά δεν υλοποιήθηκε παρά μόνο έξω από αυτή. Εξ ου και ο διαρκής πειρασμός της αναζήτησης σοσιαλιστικών πειραμάτων άλλοτε στην Κούβα ή την Κίνα, πιο πρόσφατα στη Βενεζουέλα, που θεωρήθηκε από την ελληνική ριζοσπαστική Αριστερά βασιλική οδός για τον σοσιαλισμό του 21ου αιώνα και δη στο υπογάστριο της αμερικανικής ηγεμονίας, για να αποδειχτεί, βέβαια, ένα αυταρχικό καθεστώς και διόλου ενσάρκωση της κοινωνικής χειραφέτησης. Η Αριστερά είχε καλούς λόγους να αισθάνεται ασύμβατη με τον υπό αμερικανική ηγεμονία δυτικό κόσμο του 20ού αιώνα, την ίδια στιγμή όμως που γενετικά αλλά και στην εξέλιξή της υπήρξε πιο δυτική, ακόμη και πιο αμερικάνικη, απ’ όσο η ίδια ήθελε να πιστεύει. Αυτή η αμφιθυμία παραμένει εν πολλοίς ανεπίλυτη.

 
* Πολιτικός επιστήμονας. Από τις εκδόσεις Πόλις κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ευρωκομμουνισμός. Από την κομμουνιστική στη ριζοσπαστική ευρωπαϊκή Αριστερά»

 

Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα», 12/11/2017