TOY ΔΗΜΗΤΡΗ ΣΤΕΜΠΙΛΗ

Σε μια εποχή που το πολιτικό σύστημα έχει απαξιωθεί συλλήβδην, η επιστροφή στον βίο και την πολιτεία σημαντικών πολιτικών προσωπικοτήτων και διανοητών μπορεί να αποδειχτεί πολύτιμος οδηγός. Οχι για μια επιστροφή σε ξεπερασμένες από τις συνθήκες θεωρήσεις και σε νοσταλγικού τύπου αναπολήσεις, αλλά κυρίως για την υπενθύμιση ιστορικών πολιτικών εμπειριών, η ανάσυρση των οποίων μόνο ωφέλιμη μπορεί να είναι. Ενας λόγος παραπάνω όταν πρόκειται για προσωπικότητες όπως ο Ηλίας Ηλιού, μια από τις εμβληματικές μορφές της ελληνικής και ευρωπαϊκής Αριστεράς.

Σε μια εξαίρετη έκδοση του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων, στο πλαίσιο της σειράς «Βιογραφίες Πολιτικών», ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ηλίας Νικολακόπουλος βιογραφεί τον πολιτικό και νομικό Ηλία Ηλιού μέσα από αρχειακές πηγές και μαρτυρίες για τη ζωή και το έργο του. Είναι δε αξιοσημείωτο ότι πρόκειται για την πρώτη βιογραφία αριστερού πολιτικού που εκδίδεται από το Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων – και η επιλογή δεν είναι καθόλου τυχαία. Ο Ηλιού ανήκει στους πρωταγωνιστές του μετεμφυλιακού «ελληνικού δράματος», καθώς βίωσε στο πετσί του τις διώξεις, τις εξορίες και τους αποκλεισμούς με μια διπλή όμως ιδιότητα: και αυτή του διωκόμενου και αυτή του υπερασπιστή των συντρόφων του, ως νομικού. Παράλληλα, ακόμα και στο πιο ταραγμένα χρόνια, ήξερε να συνδυάζει τη μαχητικότητα με τη νηφαλιότητα και τη σύνθεση.

Το βιβλίο του Ηλία Νικολακόπουλου, με τη διάρθρωση και την παρουσίαση που επέλεξε ο συγγραφέας, πετυχαίνει έναν διπλό στόχο. Αφενός, ο αναγνώστης μέσα από τη ζωή του Ηλιού διατρέχει τον 20ό αιώνα και ταυτόχρονα γνωρίζει το έργο και τις ιδέες του. Ενα εγχείρημα αρκετά δύσκολο, καθώς κλήθηκε να αναμετρηθεί με πλούσιο αρχειακό υλικό, έντονη πολιτική δράση και τον μύθο που ακολουθεί τον βιογραφούμενο. Αφετέρου, ο απλός αλλά βαθιά επιστημονικός τρόπος συγγραφής φέρνει τον αναγνώστη πιο κοντά στον Ηλιού.

Γόνος αστικής οικογένειας, ο Ηλίας Ηλιού γεννήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα στο ακριτικό νησί της Λήμνου, όταν αυτή ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Με το νησί του, όπως και με την ευρύτερη περιφέρεια του Βορείου Αιγαίου, ο Ηλιού θα παραμείνει άρρηκτα δεμένος μέχρι το τέλος της ζωής του. Η φωτογραφία στο βιβλίο που τον δείχνει το τελευταίο καλοκαίρι της ζωής του, το 1984, να κάθεται σ’ ένα παλιό καφενείο της γενέτειράς του είναι χαρακτηριστική. Πέρα από τα παιδικά χρόνια, θα επιστρέψει εκεί για να δικηγορήσει, να ασχοληθεί με τα τοπικά κοινά αλλά και για να εκπροσωπήσει την πατρίδα του και τον νομό Λέσβου σε εθνικό επίπεδο ως βουλευτής της ΕΔΑ. Παντρεύτηκε με την Ελευθερία Καλδή, επίσης από τη Λήμνο.

Ανήσυχος από γυμνασιόπαιδο στη Χίο, έρχεται σε επαφή με τη λογοτεχνία, που αποτέλεσε γι’ αυτόν παράθυρο προς τις ιδέες της εποχής. Η πρώτη μεγάλη τομή για τη μετέπειτα πορεία του συντελείται, όπως ήταν φυσικό, από τη στιγμή που εγγράφεται στη Νομική Σχολή. Οι δημοκρατικές του

πεποιθήσεις τον φέρνουν κοντά στην παπαναστασιακή νεολαία και τάσσεται υπέρ του δημοτικισμού και της αβασίλευτης δημοκρατίας, στάση που θα κρατήσει ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές για τους αντιμοναρχιστές την περίοδο του Μεσοπολέμου. Θα δημοσιεύσει στη «Νέα Τέχνη», στον «Ερανιστή» και θα γίνει συντάκτης στον «Νουμά». Ετσι, σύμφωνα και με τον Νικολακόπουλο, διαμορφώνεται ο Ηλιού ως ένας προοδευτικός διανοούμενος.

Η σχέση του Λημνιού πολιτικού με το κομμουνιστικό κίνημα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του θα γνωρίσει διακυμάνσεις. Μέχρι την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου από τον Ιωάννη Μεταξά βρισκόταν «σ’ ένα ασυνεχές έλξεων και απώσεων». «Ημουν ένας προοδευτικός άνθρωπος (…) χωρίς να έχω κατασταλάξει», έλεγε. Ο πόλεμος όμως και η Κατοχή θα έρθουν να τα σαρώσουν όλα και η έμμεση επαφή με το Κομμουνιστικό Κόμμα που είχε κατά τη μεταξική δικτατορία θα ενδυναμωθεί μετά την ένταξη στο ΕΑΜ, που θα αποτελέσει τη γέφυρα για να βρεθεί στο ΚΚΕ. Ο Ηλιού δεν πολέμησε στο μέτωπο λόγω ηλικίας, ωστόσο στρατεύτηκε και, όπως έχει πει ο ίδιος, εμψύχωνε όσους είχαν καταρρεύσει ψυχολογικά. Για την προσχώρησή του στο ΕΑΜ έχει δηλώσει χαρακτηριστικά: «Αφησε, είπα μέσα μου, Ηλία, τις ταλαντεύσεις και τις αντιρρήσεις. Μπήκα στο ΕΑΜ των δικηγόρων. Εβλεπα τον Γληνό, τον Πορφυρογένη, με τον οποίο ήμασταν φίλοι από το 1933, και άλλους. Αλησμόνητη η επαναστατική και πατριωτική έξαρση».

Με το τέλος της Κατοχής, και μέσα στον κυκεώνα των γεγονότων που οδήγησαν στον Εμφύλιο, ο Ηλιού είναι παρών στη δημιουργία φορέων και εντύπων, όπως τα «Νέα Βιβλία» και η «ΕΠ-ΑΝ» με τον «Ανταίο», ενώ θα παράσχει επίσης τη δικηγορική του υποστήριξη σε όλους τους διωκόμενους αγωνιστές της Αντίστασης. Ωστόσο, θα έρθει κι η δική του η σειρά με τις εξορίες και τα βασανιστήρια από το 1947 έως το 1951 – θα βρεθεί διαδοχικά σε Ικαρία, Μακρόνησο και Αη-Στράτη. Σε μια από τις πολλές ενδιαφέρουσες αναφορές που παραθέτει ο Ηλίας Νικολακόπουλος, που ζωντανεύουν την αφήγηση, ο Ηλιού επισημαίνει: «Το πιο συγκλονιστικό στη ζωή μου ήταν όταν στη Μακρόνησο με βασάνισαν σκληρά και δοκίμασα τον εαυτό μου και κατάλαβε ότι μπορώ ν’ αντέξω και στον βασανισμό (…) Η αλήθεια είναι ότι, όχι τόσο από σωματική ευρωστία όσο από το πείσμα ενός αξιοπρεπούς διανοούμενου, δεν υπέκυψα στα βασανιστήρια, όπως δεν υπέκυψαν, κι αυτό είναι περίεργο, οι διανοούμενοι».

Η μεγάλη σελίδα στην πολιτική δράση του Ηλία Ηλιού θα ξεκινήσει τον Σεπτέμβριο του 1951, όταν θα εκλεγεί ανάμεσα στους επτά εξόριστους βουλευτές της ΕΔΑ, το κόμμα που θα υπηρετήσει μέχρι το τέλος της πολιτικής του σταδιοδρομίας. Η κοινοβουλευτική παρουσία του Ηλιού πριν και μετά τη χούντα θα είναι υποδειγματική, με τις περισσότερες αγορεύσεις του -είτε βρισκόταν στην αντιπολίτευση, την περίοδο 1958-1961, είτε έδινε τη μάχη για την κοινοβουλευτική επιβίωση της παράταξής του- να αποτελούν μνημεία λόγου. Ο Ηλιού θα προειδοποιήσει, μάλιστα, με ομιλία του στη Βουλή το 1966 για τον μετέπειτα δικτάτορα Παπαδόπουλο, ενώ όταν ο Καραμανλής, με την επιστροφή του στην Ελλάδα, σχημάτισε κυβέρνηση θα τον συναντήσει, καθώς για εκείνον υπεράνω όλων ήταν η αποκατάσταση της δημοκρατίας. Ο Ηλιού θα προσεγγίσει μεταπολιτευτικά όλο και περισσότερο τον ευρωκομμουνισμό, έχοντας ζήσει όλα τα πάθη της κομμουνιστικής Αριστεράς.

Φτάνοντας πια στην τελευταία σελίδα του βιβλίου, τότε που πια ο Ηλιού είναι για τον αναγνώστη ένα πρόσωπο οικείο, σίγουρα θα μπει στον πειρασμό να αναζητήσει κι άλλες μαρτυρίες για τη ζωή της σπουδαίας αυτής προσωπικότητας, που άφησε χωρίς αμφιβολία το ξεχωριστό αποτύπωμά της στον τόπο.

 

 

Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα», 03/12/2017