Γράφει ο Δημήτρης Στεμπίλης

Ο Νοέμβρης είναι ο μήνας που εδώ και 44 χρόνια νοηματοδοτείται πολιτικά και ιδεολογικά από την εξέγερση των φοιτητών στο Πολυτεχνείο κατά της χούντας. Τα χρόνια της κρίσης, οι εορτασμοί για την επέτειο της 17ης Νοέμβρη έχουν αναζωογονηθεί, χωρίς, ωστόσο, να θυμίζουν τις μεγάλες διαδηλώσεις και πορείες των πρώτων μεταπολιτευτικών χρόνων. Εκτός από την κατάθεση στεφάνων στο μνημείο που βρίσκεται στον προαύλιο χώρο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, η πιο συνηθισμένη εκδήλωση που συνεχίζεται ως τις μέρες μας είναι η πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία. Τα κυρίαρχα συνθήματα είναι επικαιροποιημένα και αφορούν σε κοινωνικά αιτήματα ή αντικυβερνητικές αντιδράσεις, ωστόσο ακούγονται και κάποια που έρχονται από το παρελθόν, με πολλά να έχουν σαφείς αναφορές κατά των ΗΠΑ, του ΝΑΤΟ και της πολιτικής τους.

Βλέποντας φωτογραφίες από τις ιστορικές μέρες της εξέγερσης του Νοέμβρη του 1973 διακρίνει κάποιος στις δύο κολόνες που στηρίζουν από αριστερά την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου τα συνθήματα «Εξω οι ΗΠΑ» και «Εξω το ΝΑΤΟ», όπως και πλακάτ που κρατά φοιτητής και αναγράφει «Εξω οι Αμερικάνοι». Οταν τα τανκς έφταναν στη 1.45, ο ραδιοφωνικός σταθμός των φοιτητών μετέδιδε σε δραματικό τόνο μεταξύ των άλλων: «Αυτή τη στιγμή, ελληνικέ λαέ, μπορείς να διαπιστώσεις πώς μας κατάντησαν οι Αμερικάνοι».

Η σύνδεση -όχι άδικα- της χούντας των συνταγματαρχών με τις ΗΠΑ («ξενοκίνητη δικτατορία») στο συλλογικό υποσυνείδητο της ελληνικής κοινωνίας αποτελεί μια από τις βασικές αιτίες της κυριαρχίας σε πλατιά στρώματα του ιδεολογικού φαινομένου που αποκαλείται «αντιαμερικανισμός». Ο αντιαμερικανισμός, ωστόσο, δεν εμφανίστηκε στην Ελλάδα ξαφνικά μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου και την πτώση της χούντας. Είχε βαθιές ρίζες στο μεταπολεμικό ελληνικό κράτος, κυρίως από το 1947 και μετά, τότε που παρέλαβαν την «υπόθεση Ελλάδα» από τη Βρετανία οι ΗΠΑ, και καθ’ όλη τη διάρκεια της «καχεκτικής» δημοκρατίας, που κατέληξε στα γεγονότα του Απριλίου του 1967.

Ολα τα παραπάνω, σε συνδυασμό με την παγκόσμια πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών, τα κινήματα αμφισβήτησής της -με αιχμή την κριτική στον Πόλεμο του Βιετνάμ- και το Κυπριακό, συνετέλεσαν μετά το καλοκαίρι του 1974 στην ενσωμάτωση και υιοθέτηση του αντιαμερικανικού λόγου από πολιτικούς φορείς και κόμματα που ήθελαν να εκφράσουν τους αποκλεισμένους της προηγούμενης περιόδου, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση του ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου. Ο αντιαμερικανισμός όμως διαπερνούσε και οριζόντια την κοινωνία, βρίσκοντας ακροατές και σε πολιτικούς χώρους όπως αυτός της συντηρητικής παράταξης. Η αποχώρηση από το ΝΑΤΟ από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή το 1974 ικανοποίησε το τμήμα του συντηρητικού ακροατηρίου που είτε λόγω της Κύπρου είτε λόγω της παραδοσιολατρίας αντιμετώπιζε πάντα με καχυποψία την άλλη όχθη του Ατλαντικού. Σε κάθε περίπτωση, αυτές οι πολιτικές συμπεριφορές εδράζονταν στο έντονο εθνικό αίσθημα.

Παρά τις υφέσεις που γνώρισε, ειδικά μετά την πτώση των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού, η αντιαμερικανική ρητορική επανέρχεται με αφορμή διεθνή ή εγχώρια γεγονότα. Ο πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία και οι βομβαρδισμοί στη Σερβία αναζωπυρώνουν τον αντιαμερικανισμό στη χώρα – έχει μείνει σε όλους αξέχαστη η επίσκεψη στην Αθήνα του Μπιλ Κλίντον το 1999. Η «χλιαρή» επίσης αντίδραση τμήματος της κοινής γνώμης στις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη είναι ενδεικτική, ενώ οι πορείες και οι διαδηλώσεις για τον πόλεμο στο Ιράκ ξύπνησαν με ένταση τα αντιαμερικανικά πάθη.

Στην Ελλάδα του 2017 δεν ξέρουμε αν ο αντιαμερικανισμός υφίσταται ως ιδεολογία ή αν «κοιμάται» μέχρι την επόμενη αφορμή. Σίγουρα, πάντως, δεν φαίνεται να κυριαρχεί, αφού το «αντίπαλο δέος» βρίσκεται στη δική μας ήπειρο και λέγεται Γερμανία. Η άνοδος του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία της υπερδύναμης ίσως δημιουργήσει νέες δεξαμενές

αντιαμερικανισμού. Σε κάθε περίπτωση όμως η παρουσία του για μισό και πλέον αιώνα ως ενός από τα κυρίαρχα ιδεολογικά ρεύματα δεν μπορεί να μην αποτελέσει πεδίο διαλόγου και εργαλείο ερμηνείας κοινωνικών και πολιτικών συμπεριφορών.

 

Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα», 12/11/2017