Της Ρένας Μόλχο*

Αυτό που καθιστά τη Θεσσαλονίκη μοναδική σε όλη τη διάρκεια της ιστορικής της πορείας είναι η συνεχής παρουσία εβραϊκής κοινότητας. Ειδικότερα από το 1492 ως το 1912, όταν η ντόπια εβραϊκή κοινότητα ήταν η μεγαλύτερη στον κόσμο και η πόλη αναγνωριζόταν ως «Madre de Israel» («Μητέρα του Ισραήλ») από τους Εβραίους ή ως «Jerusalem of the Balkans» («Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων») από τους μη Εβραίους.

Το 331 π.Χ., που ο Μέγας Αλέξανδρος απελευθέρωσε τους Εβραίους της Μεσοποταμίας, τους έδωσε ισονομία και ισοπολιτεία. Το γεγονός αυτό οδήγησε πολλούς από αυτούς να εγκατασταθούν σε πολλές πόλεις της ελληνιστικής αυτοκρατορίας και να εξελληνιστούν. Οι πρώτοι Εβραίοι εγκαταστάθηκαν στη Θεσσαλονίκη με την ίδρυσή της, το 315 π.Χ.

Ευνοϊκές συνθήκες προσέλκυσαν πολλούς Εβραίους να μεταναστεύουν στη Μακεδονία διαχρονικά. Η οθωμανική εξάπλωση στη Μακεδονία το 1430 ακολουθήθηκε από μια μαζική προσέλευση εκδιωχθέντων Εβραίων από τις πατρίδες τους στην Ευρώπη και ειδικότερα από την Ισπανία. Την ίδια περίοδο, η Θεσσαλονίκη, που μετά βίας αριθμούσε 2.000 κατοίκους, δέχτηκε 20.000 Ισπανοεβραίους (Σεφαραδίτες ή Sephardim), που με την εγκατάστασή τους βοήθησαν στη δημογραφική και οικονομική αναγέννηση της πόλης. Απασχολούνταν στο διεθνές εμπόριο, στα χρηματοοικονομικά, στην ιατρική και στη φαρμακευτική. Πολλοί ήταν ειδικευμένοι τεχνίτες και εισήγαγαν νέες τέχνες, όπως η κατασκευή υφασμάτων αλλά και πυρίτιδας και όπλων. Ετσι, λοιπόν, τον 16ο αιώνα, που όλες οι άλλες ελληνικές πόλεις είχαν παρακμάσει, η Θεσσαλονίκη είχε 29.000 κατοίκους, από τους οποίους το 50% ήταν Εβραίοι Σεφαραδίτες. Οι νέοι έποικοι προσέδωσαν έναν διεθνή χαρακτήρα στην πόλη και τη μετέτρεψαν στη δεύτερη σπουδαιότερη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Τον 16ο αιώνα, που χαρακτηρίζεται ως η χρυσή εποχή της Θεσσαλονίκης, οι Σεφαραδίτες ίδρυσαν βιβλιοθήκες, μια ταλμουδική ακαδημία, τυπογραφεία από το 1527 και μια ακαδημία θρησκευτικής μουσικής. Ιδρύσαν ακόμη 31 συναγωγές με ονομασίες από τη χώρα προέλευσης του ποιμνίου τους – π.χ., Provincia, Mayorca, Castillia, Catalan, Aragon, Evora, Italia, Sicilia κ.λπ. Σε εκατό χρόνια όλοι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης είχαν ξεχάσει τα ελληνοεβραϊκά και μιλούσαν ισπανοεβραϊκά. Επί τέσσερις αιώνες τουλάχιστον, που το 50% του πολυεθνικού πληθυσμού της πόλης ήταν εβραϊκό, η γλώσσα τους ομιλούνταν και από τους χριστιανούς και τους μουσουλμάνους κατοίκους, ένδειξη της ειρηνικής τους συμβίωσης.

Η απώλεια των οθωμανικών κτήσεων στην Ευρώπη τον 17ο αιώνα και η ανακάλυψη νέων εμπορικών οδών προκάλεσαν την οικονομική παρακμή της Θεσσαλονίκης. Η εβραϊκή κοινότητα επίσης υπέστη σοβαρό πλήγμα. Η οικονομική δυσπραγία συνέβαλε σε μια πνευματική και κοινωνική παρακμή και η κοινότητα έχασε τη λάμψη της. Παρ’ όλα αυτά, εξακολούθησε να προσελκύει νέους έποικους και οι Εβραίοι αυξάνονταν. Μεταξύ του 1878 και του1914 δημιουργήθηκαν κυρίως από Εβραίους αλευρόμυλοι, βιομηχανίες τούβλων, σαπωνοποιίες, μεταξουργεία και βιοτεχνίες καπνού. Οι περισσότεροι Εβραίοι όμως ήταν άνεργοι και ανειδίκευτοι.

Από το 1878 η Θεσσαλονίκη συνδέθηκε σιδηροδρομικά με την Ευρώπη, το λιμάνι της ανακαινίστηκε και η πόλη εκσυγχρονίστηκε. Δημιουργήθηκαν τράπεζες που διευκόλυναν το εμπόριο και έδωσαν ώθηση στην οικονομία της πόλης. Οι τέσσερις θεατρικές αίθουσες που εγκαινιάστηκαν τότε ανήκαν σε Εβραίους. Παράλληλα, το 1909 δημιουργήθηκε η πιο σημαντική εργατική ομοσπονδία της αυτοκρατορίας, και πάλι από Εβραίους.

Μεταξύ του 1865 και του 1940 κυκλοφόρησαν περισσότερες από 50 μακροβιώσιμες εβραϊκές εφημερίδες, οι περισσότερες στα ισπανοεβραϊκά, αλλά και στα γαλλικά, στα ελληνικά και στα τουρκικά. Η εβραϊκή κοινότητα κατά συνέπεια είχε πλουραλιστικό χαρακτήρα και καθόριζε την κοινωνική και την πολιτική φυσιογνωμία της πόλης. Είναι ενδεικτικό, άλλωστε, ότι το λιμάνι παρέμενε κλειστό όλα τα Σάββατα και τις εβραϊκές αργίες ακόμη και ως το 1923, δέκα χρόνια, δηλαδή, αφότου η πόλη είχε γίνει ελληνική.

Στον Μεσοπόλεμο, και ειδικά μετά την πυρκαγιά του 1917, οι ελληνικές κυβερνήσεις θεσμοθέτησαν νόμους με στόχο τον εξελληνισμό της πόλης. Σε μικρό διάστημα, οι Εβραίοι διαχωρίστηκαν και μετατράπηκαν σε πολίτες δεύτερης κατηγορίας. Η πολιτική αυτή νομιμοποιούσε τους αντισημίτες και οδήγησε στην πυρπόληση (pogrom) της συνοικίας Campbell, αναγκάζοντας πολλούς Εβραίους να μεταναστεύσουν. Παρ’ όλα αυτά, η αρχαία εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης έπαψε να αναπτύσσεται μόνο μετά την άφιξη των ναζί, που εξόντωσαν το 96% των μελών της. Αυτό επετεύχθη χάρη στους ντόπιους συνεργάτες τους, που, μεταξύ άλλων, ευθύνονται και για την καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου, του αρχαιότερου και του μεγαλύτερου στη Ευρώπη, όπου κατόπιν χτίστηκε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

 
* Ιστορικός

 

Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε στο ένθετο ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα», 10/09/2017