Του Γιώργου Στείρη*

Ενας είναι ο εχθρός, ο συντηρητισμός. Αριστεροί, φιλελεύθεροι, σοσιαλδημοκράτες και κεντροδεξιοί διαφωνούν σε πολλά, αλλά αποστρέφονται εξίσου τον συντηρητισμό. Ο συντηρητισμός όμως δεν είναι κανένα μαύρο θηρίο και μπορεί να είναι πολιτικά γόνιμος, σε κάποιες εκφάνσεις του, ακόμα και στον 21ο αιώνα.

Ο σύγχρονος συντηρητισμός επιδιώκει τη γόνιμη μείξη διατήρησης και ανανέωσης. Πρεσβεύει τον σεβασμό στα παραδεδομένα και ταυτόχρονα τη σταδιακή αλλαγή της κοινωνικοπολιτικής δομής. Την ίδια στιγμή, απορρίπτει την παραδοσιοκρατία, τον καθαγιασμό, δηλαδή, και την «τοτεμοποίηση» της παράδοσης. Ο συντηρητικός δεν αποστρέφεται κάθε μεταρρύθμιση, αλλά απαιτεί να διατηρηθεί ό,τι αποδίδει. Σε κάθε πολιτική κοινωνία υπάρχουν ιδέες και δομές που είναι αποτελεσματικές, οπότε δεν είναι πάντοτε φρόνιμο να ανατραπούν. Ο συντηρητισμός έχει συνεπώς νόημα σε μια κοινωνία που τουλάχιστον κάποιες όψεις της αποδίδουν θετικό πρόσημο.

Ο συντηρητισμός εγκολπώνεται επίσης τον πολιτικό ρεαλισμό: τη θέση ότι η πολιτική πρέπει να εδράζεται στις δεδομένες ιστορικές συνθήκες. Την ίδια αρχή δέχονται και άλλες πολιτικές ιδεολογίες. Μόνο ο συντηρητισμός όμως έχει κατηγορηθεί ότι τοιουτοτρόπως προσπαθεί να θεμελιώσει ηθικά τον σεβασμό στη δεδομένη κατάσταση. Λες και όσοι αποστρέφονται τον συντηρητισμό πράττουν κάτι διαφορετικό. Ομοίως, στηρίζουν το επίσης ηθικό αίτημά τους για μεταρρυθμίσεις στην περιγραφή της πραγματικότητας. Το πλεονέκτημα του συντηρητισμού είναι ότι δεν αποκηρύσσει συνολικά την εξέλιξη, ενώ οι διαπρύσιοι αντίπαλοί του βδελύσσονται καθετί παραδοσιακό.

Ο συντηρητισμός εστιάζεται σε δύο όψεις της πραγματικότητας, που σήμερα εμφανίζονται ιδιαίτερα οξυμένες: τον ακραίο ατομικισμό, που διαλύει τυπικούς και άτυπους κοινωνικοπολιτικούς θεσμούς, και τον ωφελιμισμό, που υπάγει τα πάντα σε οικονομοτεχνικούς υπολογισμούς. Ο συντηρητισμός έχει να αντιπροτείνει τη σημασία υπερατομικών θεσμών, όπως η οικογένεια και οι κοινότητες, ώστε να μην αφήνεται το άτομο έρμαιο στις διαθέσεις του κράτους ή υπερκρατικών δομών. Οι άνθρωποι ζουν ανέκαθεν σε πολιτικά οργανωμένες κοινότητες, των οποίων η συλλογική εμπειρία χρειάζεται να τυγχάνει της απαραίτητης προσοχής και να μην διαγράφεται μεμιάς στο όνομα «ορθολογικών» αρχών ή ιδεολογημάτων. Το άτομο είναι δεμένο με τον εκάστοτε κοινωνικό κύκλο του σε πλαίσιο αλληλεγγύης. Ο συντηρητισμός αντιμετωπίζει επιφυλακτικά εκείνες τις όψεις του σύγχρονου κράτους που υποτάσσουν και αποψιλώνουν από ρόλους τις επιμέρους κοινότητες. Εξάλλου, οι συντηρητικοί πρεσβεύουν ότι το σύγχρονο φιλελεύθερο κράτος δεν είναι μόνο θεσμός διασφάλισης της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και της νομιμότητας, αλλά συχνά γίνεται επίσης μηχανισμός δεσποτείας που καταπνίγει τις οργανικές δυνάμεις της κοινωνίας.

Ο φιλελευθερισμός, από την άλλη, προβάλλει ως λύση στα προβλήματα αυτά τα ανθρώπινα δικαιώματα, με τα οποία δυσκολεύονται εξίσου συντηρητικοί και αριστεροί – για διαφορετικούς λόγους. Πάντως, στη σύγχρονη πραγματικότητα του πολυπολιτισμού και της δικτύωσης χρειάζεται επαναπροσδιορισμό η παλαιοσυντηρητική προσήλωση στο παραδοσιακό έθνος. Θεωρώ ότι αυτή θα μπορούσε να υποκατασταθεί από την έμφαση στη συλλογική σοφία της ανθρωπότητας, ως αντίδοτο στον ανιστόρητο προοδευτισμό. Εξάλλου, αποτελεί καταστατική αρχή του κλασικού συντηρητισμού ο οικουμενισμός – προκρατικός και προεθνικός.

Από τα παραπάνω προκύπτει το εξής οξύμωρο: ο σύγχρονος συντηρητισμός δεν μπορεί να είναι συντηρητικός, από τη στιγμή που δεν μπορεί να επιδιώκει τη συντήρηση του σκληρού πυρήνα της σύγχρονης κοινωνικοπολιτικής δομής, μια και αυτή δεν είναι στηριγμένη σε συντηρητικές αρχές. Προφανώς και δεν έχει θέση στο παρόν και το μέλλον μας ο παλαιοσυντηρητισμός, βασικές αρχές του οποίου είναι η παραδοσιοκρατία και η εξιδανίκευση του παρελθόντος. Αλλά σίγουρα έχουν θέση κάποιες συντηρητικές αρχές, ώστε να αντιμετωπιστούν υπαρκτά αδιέξοδα του σύγχρονου φιλελευθερισμού -ο οποίος διολισθαίνει στη Σοσιαλδημοκρατία-, όπως η αποσάθρωση του συλλογικού πνεύματος και ο άκρατος υλισμός.

Ο συντηρητικός δεν αρνείται την πρόοδο, με τον όρο ότι αυτή δεν υπονομεύει τον ίδιο τον άνθρωπο ως ον. Στο πλαίσιο αυτό, η εκστρατεία του Elon Musk ενάντια στην απροϋπόθετη εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσε να θεωρηθεί μια μορφή επίκαιρου συντηρητισμού.

 
* Επίκουρος καθηγητής ΕΚΠΑ

 

Το παρόν κείμενο δημοσιεύθηκε στο FORUM του ενθέτου ΙΔΕΟΓΡΑΜΜΑΤΑ που κυκλοφορεί με την εφημερίδα «Νέα Σελίδα»,  12/11/2017